Có lẽ một trong những thứ được chụp ảnh nhiều nhất trong năm đầu đời của một em bé… ngoài khuôn mặt của con, chính là chiếc tã sau khi con đi ngoài. Và bác cũng nhận được rất nhiều những bức ảnh như vậy mỗi ngày.
“Bác ơi, bác xem giúp em phân này có bình thường không?”
“Hôm qua phân vàng, hôm nay tự nhiên xanh thế này có sao không bác?”
“Em thấy có một sợi nhầy, có phải con bị dị ứng đạm sữa bò không?”
“Ba ngày rồi con chưa đi ngoài, có phải táo bón không?”
“Phân hơi chua, có phải bất dung nạp lactose không bác?”
Có những chiếc tã được chụp rất kỹ. Phóng to. Khoanh đỏ. Thậm chí soi từng hạt nhỏ trong phân.
Nhưng có một điều bác thường muốn nhắc cha mẹ:
Muốn biết chiếc tã có đáng lo hay không, đôi khi đừng nhìn chiếc tã trước. Hãy nhìn em bé phía trên chiếc tã.
Một chiếc tã không phải là một chẩn đoán
Phân của trẻ nhỏ, đặc biệt trong năm đầu đời, thay đổi rất nhiều. Một em bé hôm nay có thể đi phân vàng. Ngày mai hơi xanh. Có hôm đặc hơn. Có hôm lỏng hơn. Có hôm một ngày đi vài lần. Có giai đoạn lại vài ngày mới đi một lần. Điều đó chịu ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố:
Bé bao nhiêu tháng tuổi.
Bú mẹ hay sữa công thức.
Đang ăn dặm hay chưa.
Những thực phẩm bé vừa ăn.
Thuốc hoặc vi chất đang sử dụng.
Và cả đặc điểm tiêu hóa riêng của từng em bé.
Vì vậy, nếu chỉ gửi cho bác một bức ảnh chiếc tã rồi hỏi:
“Phân này có bình thường không bác?”
thì nhiều khi bác vẫn phải hỏi lại:
“Bé bao nhiêu tháng? Bú thế nào? Tăng cân ra sao? Một ngày đi mấy lần? Bé có sốt, nôn hay quấy khóc gì không?”
Không phải bác làm khó mẹ. Mà bởi vì cùng một chiếc tã, nhưng đặt vào hai em bé khác nhau, ý nghĩa có thể hoàn toàn khác nhau.
Ví dụ 1: Phân có nhầy – nhưng em bé thế nào?
Đây có lẽ là một trong những tình huống bác gặp nhiều nhất. Mẹ gửi hình:
“Bác ơi, phân bé có nhầy thế này có phải dị ứng đạm sữa bò không?”
Nhầy trong phân có thể xuất hiện trong nhiều tình huống và chỉ riêng một chút nhầy không đủ để chẩn đoán dị ứng đạm sữa bò. Bác sẽ muốn biết thêm: Bé có bú tốt không? Có nôn ói nhiều không? Có máu trong phân không? Có tổn thương da đáng kể không? Có tiêu chảy kéo dài không? Và đặc biệt:
Bé có đang tăng cân tốt không?
Một em bé vui vẻ, bú tốt, tăng cân đều, đi phân hơi nhầy đôi lúc sẽ rất khác với một em bé bú kém, tiêu chảy kéo dài, phân máu và tăng cân kém. Chiếc tã có thể trông hơi giống nhau. Nhưng hai em bé thì không, và đương nhiên chẩn đoán và điều trị cũng khác nhau.
Ví dụ 2: Phân xanh – có nhất thiết đường ruột đang “có vấn đề”?
Màu xanh rất dễ làm cha mẹ lo. “Bình thường phân con vàng đẹp lắm bác, hôm nay tự nhiên xanh lè.” Nhưng màu phân có thể thay đổi khá nhiều. Nếu chỉ vì một vài lần phân xanh mà bé vẫn: bú tốt – chơi bình thường – không sốt – không nôn bất thường – không mất nước – vẫn tăng trưởng tốt thì chưa thể chỉ nhìn màu xanh mà kết luận bé bị bệnh đường ruột.
Điều bác quan tâm hơn là:
Có điều gì khác thay đổi cùng với màu phân hay không?
Đó mới là câu hỏi quan trọng.
Ví dụ 3: Ba ngày chưa đi ngoài – khoan gọi là táo bón
Một con số khác khiến cha mẹ rất căng thẳng: Số ngày chưa đi ngoài. Ngày thứ nhất: bắt đầu để ý. Ngày thứ hai: massage bụng. Ngày thứ ba: cả nhà bắt đầu sốt ruột. Ngày thứ tư:
“Bác ơi chắc con bị táo bón rồi!”
Nhưng táo bón không được xác định chỉ bằng việc mấy ngày chưa đi ngoài. Bác quan tâm nhiều đến tính chất phân và việc bé đi phân có khó khăn hay không. Một bé vài ngày mới đi một lần nhưng khi đi phân vẫn mềm, bụng mềm, bú tốt và tăng trưởng phù hợp chưa chắc bị táo bón. Ngược lại, một em bé ngày nào cũng đi nhưng phân khô, cứng, đau và khó đẩy ra ngoài vẫn có thể đang táo bón.
Vì vậy:
Đừng chỉ đếm ngày. Hãy nhìn phân – và nhìn cả em bé.
Ví dụ 4: Phân lỏng – nhưng có phải tiêu chảy không?
Đây cũng là một hiểu lầm rất thường gặp ở những bé bú mẹ. Cha mẹ quen với phân người lớn nên khi thấy phân bé: lỏng – vàng – có hạt – thấm vào tã...thì rất dễ nghĩ:
“Con bị tiêu chảy rồi bác.”
Nhưng phân của trẻ bú mẹ vốn có thể khá lỏng. Muốn đánh giá tiêu chảy, bác sĩ không chỉ nhìn xem phân có “lỏng” hay không. Bác còn hỏi: So với bình thường của chính bé, số lần đi ngoài có tăng rõ không? Phân có nhiều nước hơn hẳn không? Bé có sốt hoặc nôn không? Bú có giảm không? Tiểu có ít đi không? Có dấu hiệu mất nước không?
Một lần nữa, chiếc tã chỉ cung cấp một phần manh mối câu chuyện. Có thể là biểu hiện bình thường hoặc có thể là bất thường bệnh lý, tùy thuộc vào các thông tin cung cấp phía sau đó.
Có 5 thứ bác thường nhìn trước khi kết luận một chiếc tã có bất thường hay không
Nếu phải hướng dẫn cha mẹ một cách thật đơn giản, bác sẽ nói: Khi thấy phân của con “khác mọi ngày”, trước khi quá lo lắng, hãy nhìn 5 điều:
1. Bé có bú và ăn bình thường không?
Một em bé vẫn bú khỏe thường khiến bác yên tâm hơn một em bé đột ngột bỏ bú hoặc bú giảm rõ.
2. Bé có vui vẻ và tỉnh táo không?
Phân hơi khác nhưng bé vẫn chơi, tương tác và sinh hoạt bình thường là một câu chuyện.
Phân bất thường kèm lừ đừ, mệt hoặc quấy khóc bất thường lại là câu chuyện khác.
3. Bé có tăng trưởng tốt không?
Đây là điều rất quan trọng nhưng đôi khi lại bị bỏ quên.
Cha mẹ có thể theo dõi từng hạt nhỏ trong phân mỗi ngày…
nhưng lại quên nhìn đường tăng cân và chiều dài của con trong vài tháng.
Trong nhiều tình huống tiêu hóa kéo dài, tăng trưởng cho bác sĩ rất nhiều thông tin.
4. Đây là một lần hay kéo dài nhiều ngày?
Một chiếc tã bất thường đơn độc khác hoàn toàn với:
10–12 chiếc tã bất thường mỗi ngày và kéo dài liên tục.
Bác sĩ luôn quan tâm đến diễn tiến, không chỉ một khoảnh khắc.
5. Có dấu hiệu cảnh báo nào đi kèm không?
Đây mới là phần cha mẹ cần đặc biệt chú ý. Ví dụ:
Máu trong phân rõ hoặc lặp lại.
Phân đen bất thường không giải thích được hoặc phân trắng/bạc màu.
Tiêu chảy nhiều kèm dấu hiệu mất nước.
Nôn nhiều, đặc biệt nôn xanh.
Bụng chướng rõ.
Sốt, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
Bỏ bú hoặc bú giảm nhiều.
Lừ đừ, khó đánh thức.
Tăng cân kém hoặc sụt cân.
Khi có những dấu hiệu này, đừng chỉ chụp chiếc tã để hỏi trên mạng. Hãy cho bé đi khám, để bác sĩ đánh giá toàn diện em bé.
Đừng điều trị chiếc tã
Có một điều bác khá lo khi đọc những câu hỏi của phụ huynh trên mạng. Chỉ từ một thay đổi nhỏ của phân, đôi khi chúng ta đi rất nhanh:
Phân xanh → đổi sữa.
Có nhầy → nghĩ dị ứng đạm sữa bò.
Phân chua → nghĩ bất dung nạp lactose.
Hai ngày chưa đi → dùng men hoặc thuốc hỗ trợ đi ngoài.
Rồi vài ngày sau phân chưa “đẹp” lại đổi tiếp.
Cuối cùng, một em bé đang bú khá ổn lại trải qua: đổi sữa → đổi men → đổi sữa lần nữa → kiêng sữa → đổi chế độ ăn…
chỉ vì chúng ta đang cố làm cho chiếc tã trông “đẹp”. Nhưng mục tiêu của bác sĩ Nhi không phải là tạo ra:
một chiếc tã hoàn hảo.
Mục tiêu là:
một em bé khỏe mạnh, bú ăn tốt, phát triển tốt và không có dấu hiệu bệnh lý.
Hai điều đó không phải lúc nào cũng giống nhau.
Vì vậy, lần tới khi chụp chiếc tã của con…
Bác vẫn khuyến khích cha mẹ chụp lại nếu thấy điều gì bất thường. Hình ảnh rất hữu ích cho bác sĩ. Nhưng hãy ghi thêm vài thông tin:
Bé bao nhiêu tháng?
Cân nặng lúc sinh và hiện tại?
Bú mẹ, sữa công thức hay đã ăn dặm?
Một ngày đi ngoài bao nhiêu lần?
Tình trạng này kéo dài bao lâu?
Có máu, sốt, nôn, bỏ bú hay quấy khóc bất thường không?
Và nếu có thể, hãy cho bác biết:
Những tháng vừa rồi bé tăng cân thế nào?
📖 Muốn biết từng loại phân có ý nghĩa gì?
Trong Cẩm nang Nuôi con khỏe cùng BS Lợi, bác sẽ tách riêng các bài để cha mẹ có thể tra cứu kỹ hơn về:
Phân bình thường và bất thường theo từng độ tuổi → phân nhầy → phân xanh → phân máu → tiêu chảy → táo bón → dị ứng đạm sữa bò → bất dung nạp lactose.
Blog này giúp cha mẹ biết cách nhìn vấn đề. Còn Cẩm nang sẽ giúp cha mẹ tra cứu từng vấn đề cụ thể.
💬 Chiếc tã của con khiến mẹ chưa yên tâm?
Nếu trường hợp của bé không giống hoàn toàn những mô tả trong Cẩm nang, ba mẹ có thể đăng câu hỏi trong Group “Nuôi con khỏe hỏi bác sĩ nhi”.
Khi đăng, bác khuyến khích cung cấp:
tuổi bé + cân nặng lúc sinh và hiện tại + loại sữa/chế độ ăn + số lần đi ngoài + thời gian xuất hiện + triệu chứng kèm theo + hình ảnh phân nếu cần.
Như vậy bác sĩ sẽ không chỉ nhìn thấy chiếc tã. Mà có thể hiểu rõ hơn em bé phía sau chiếc tã ấy.